راه زندگی

 

وظایف اخلاقی فرزندان در مقابل والدین

اسلام از نظر حقوقى حساب ويژه‏اى براى پدر و مادر بازكرده همان گونه كه در جنبه‏هاى عاطفى نيز حساب جداگانه‏اى براى آنها در نظر گرفته است لذا در روايات آمده كه اگر پدر و مادرى از فرزندانشان راضى باشند موجب خير و بركت و سعادت فرزند مى‏شود اگر در حق فرزندان خود دعا كنند خداوند به اين دعا توجه خاصى مى‏نمايد كما اين كه اگر والدين از فرزندان ناراضى باشند و آنها نفرين كنند ممكن است، خداوند بر چنين فرزندانى كه موجب ناراحتى والدين شوند قهر و غضب نمايد حتى از نظر حقوقى در بخش قصاص و ديات آمده كه اگر پدرى فرزند خود را به قتل برساند قصاص نمى‏شود مگر در يك شرايط استثنايى با تشخيص حاكم شرع، همچنين از نظر شرعى پدر و مادر مى‏توانند به اندازه نيازشان از اموال فرزند خود بردارند و مسائلى از اين قبيل در فقه اسلامى زياد وجود دارد يا در روايات آمده «نيكى كردن به والدين بزرگترين فريضه است» و يا اينكه مى‏فرمايد «بهشت زير پاى مادران است» اين همه آيه و روايت كه در اين زمينه وارد شده حاكى از اهميتى است كه خداوند براى والدين قائل شده است و اينها بدون حكمت نيست چه اينكه اينها در مقابل زحماتى كه والدين براى فرزندان متحمل مى‏شوند ناچيز است آنها از لحظه انعقاد نطفه تا هنگام تولد و همچنين بعد از تولد دوران شيرخوارگى و بعد كودكى مشكلاتى بسيار زيادى را متحمل شده‏اند بنابراين خداوند نيز در مقابل زحمات آنها حقوق ويژه‏اي را براى آنها قائل شده است. از اين رو بايد در هر شرايطى احترام آنها را نگه داشت هر چند در بعضى اوقات دربرخورد با فرزندان خود دچار اشتباه شوند البته توجه به اين نكته لازم است كه خداوند همه انسانها را در مقابل اعمال و رفتارى كه انجام مى‏دهند مورد سؤال قرار مى‏دهد و والدين نيز بايد پاسخگوى اعمال و رفتار خود باشند بنابراين در همه حال ما وظيفه داريم به والدين خود احترام بگذاريم حتى اگر آنها به ما بى احترامى كنند فقط اگر آنها بخواهند ما را به كار حرامى وادار كنند يا از انجام تكليف واجبى باز بدارند، اطاعت از آنها جايز نيست چه اينكه اطاعت خداوند بر هر كس ديگر حتى والدين نيز مقدم است. در اینجا به مهمترین وظایف اخلاقی فرزندان در مقابل والدین می پردازیم .

احسان به والدین

احسان به پدر و مادردر اوج اعمال اسلامي قرار دارد.مهم ترين و رفيع ترين عمل اسلامي بعد از توحيد و اصل مقدس يکتاپرستي احسان به پدر و مادراست.چنانچه در چهار سوره قرآن مجيد، به نيكى به والدين بلافاصله بعد از مسئله توحيد قرار گرفته است. اين همرديف بودن، بيانگر اين است كه اسلام تا چه حد براى پدر و مادر احترام مى‏گذارد.

1. ( .....لا تعبدون الا الله و بالوالدين احساناً»1

.... بجز خدا را نپرستيد و به پدر و مادر نيكى كنيد.

2. (واعبدوا الله و لا تشركوا به شيئاً و بالوالدين احساناً» 2

و خدا را بپرستيد و چيزى را با او شريك نكنيد و به پدر و مادر نيكى كنيد.

اهميت اين موضوع تا آن پايه است كه هم قرآن و هم روايات، صريحاً توصيه مى‏كنند كه حتى اگر پدر و مادر كافر باشند، رعايت احترامشان لازم است.

3. ( وقضى ربك الا تعبدوا الا اياه و بالوالدين احساناً»3

 و پروردگارت حكم كرد كه جز او را نپرستيد و به پدر و مادر نيكى كنيد.

4. (الا تشركوا به شيئاً و بالوالدين احساناً» 4

 چيزى را با او شريك نكنيد و به پدر و مادر نيكى كنيد.

 شكرگزارى در برابر پدر و مادر در قرآن مجيد در رديف شكرگزارى در برابر نعمتهاى خدا قرار داده شده است؛ چنانكه مى‏خوانيم: «ا ن اشكرلى ولوالديك الى المصير»5

مرا و پدر و مادرت را شكركن كه بازگشت به سوى من است؛ با اين كه نعمت خدا بيش از آن اندازه است كه قابل احصا و شماره باشد، پس، اين دليل بر عمق و وسعت حقوق پدران و مادران است.

هميشه در قرآن سه چيز با سه چيز ديگرهمراه هستند (اقامه ي صلاه و ايتاء زکات) (عبادت خالصانه ي الله و احسان به پدر و مادر) (ايمان و عمل صالح)

استقامت در احسان به پدر و مادر

احسان به پدر و مادر به استقامت نياز دارد چون هر چه پيرتر شوند کم حوصله تر  می شوند به همين دليل فرمود: " إن الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموافلاخوف عليهم و لاهم يحزنون " بلافاصله در آيه ي بعد فرمود : " و وصيناالانسان بوالديه احسانا " يعني يکي از کارهايي که استقامت مي طلبدنيکرفتاري با پدر و مادر است چون چه بسا نفس نخواهد و چه بسا عوامل بيرونينيز مزيد بر علت شود

نیکی به پدر و مادر پس از مرگ

 فرزند حتى پس از آن كه پدر و مادرش از دنيا مى‏روند. همچنان وظيفه‏اى اخلاقى دارد. او بايد براى آنان نماز بگزارد و از خداوند برايشان درخواست رحمت و مغفرت كند. از امام باقر(ع) روايت شده است:

ان العبد ليكون باراً بوالديه فى حياتهما ثم يموتان فلا يقصى عنهما دينهما و لا يستغفر لهما فيكتبه اللَّه عاقاً و انه ليكون عاقا لهما فى حياتهما غير بار بهما فاذا ما تا قضى دينهما و استغفر لهما فيكتبه اللَّه باراً؛ 6

هر آينه كسى كه نسبت به پدر و مادر خود نيكوكار بوده پس از مرگ آنها دين آنان را ادا نمى‏كند و براى آنان استغفار نمى‏نمايد پس خداوند او را در شمار آزار دهندگان قرار مى‏دهد. و بسا كه كسى آزار دهنده پدر و مادرش بوده و در حياتشان به آنان نيكى نمى‏كرده است ولى پس از مرگ آنها دين آنها را ادا كرده و برايشان استغفار نموده است پس خداوند او را در شمار نيكى كنندگان به والدين قرار مى‏دهد.

از اين روايت فهميده مى‏شود كه اولا: وظيفه سپاسگزارى از پدر و مادر با مرگ آنها خاتمه نمى‏يابد و ديگر اين كه خداوند راه را براى جبران كوتاهى‏هاى فرزند خطا كار باز گزارده است.

دستور نیکی به پدر و مادر تنها در زمان حیات آنان نیست، بلکه پس از وفاتشان هم باید ادامه داشته باشد چنانکه در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‏خوانیم: «شما چرا به پدر و مادرتان - چه زنده و چه مرده آنها - خوبی و احسان نمی‏کنید و برایشان نماز و به نیت آنها صدقه و حج انجام نمی‏دهید که به همان اندازه به شما هم پاداش خواهد رسید» ⁽⁷⁾

چگونگی احترام به پدر و مادر

·        در حضور دیگران، از ویژگی های مثبت آنها تعریف کردن

·        بیش از گذشته به آنها احترام گذاشتن؛ به گونه‌ای که تغییر رفتار کاملاً محسوس باشد

·        کمک کردن به آنها در کارهای خانه.

• در هر جا و در هر موقعیتی که نیازمند کمک هستند، به سرعت و با کمال احترام، به ویژه در حضور دیگران، به کمک آنها شتافتن.

·        هرگز زبان به شکوه و گلایه از آنها نگشودن ؛ بلکه از آنها تعریف و تمجید کردن و از زحماتشان تشکر و قدردانی نمودن  .

·        دعا کردن در حق آنها و برای سلامتی آنها.

• دراز نکردن پاها در برابر پدر و مادر.
• دادن هدیه به آنان در مناسبت های مختلف.
• پرهیز کردن از شوخی های نابجا و زدن حرف های زشت پیش پدر و مادر.
• اگر در مواردی حق با ما هست، در برابر سخنان و گفته های آنها سکوت کردنو به آنها احترام گذاشتن

احترام به پدر و مادر بدون شرط  اما اطاعت از آنه با شرط

همه آیاتی که خداوند متعال در آنها دستور به احسان و نیکی به پدر و مادر را می‏دهد، و آن را بخشی از اطاعت‏خود معرفی می‏کند، مطلق است و در مورد نیکی و احترام کردن به آنان هیچ قیدی نزده، تنها قیدی که این نوع آیات دارد، در مساله اطاعت از آنان است نه احترام یعنی احترام به پدر ومادر هیچ شرطی ندارد ولی اطاعت از آنهادر شرک منوع است به عبارت دیگر با اینهمه سخن از احترام به پدر و مادر که به میان آمد منظور، احترام به آنان است که بایدمطلق باشد ولی اطاعت از آنها مطلق نیست  در قرآن مجید می‏خوانیم: «ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، و اگر آن دو (مشرک باشند و) تلاش کنند که برای من همتائی قائل شوی که به آن علم نداری، از آنها پیروی مکن! ...»8

«و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم; مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی حمل کرد (به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه‏ای را متحمل می‏شد)، و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‏یابد، (آری به او توصیه کردیم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر بجا آور که بازگشت (همه شما) به سوی من است!» 9

«و هرگاه آن دو تلاش کنند که تو چیزی را همتای من قرار دهی، که از آن آگاهی نداری (بلکه می‏دانی باطل است)، از ایشان اطاعت مکن، ولی با آن دو، در دنیا به طرز شایسته‏ای رفتار کن ... .».11

همچنین امام باقر علیه السلام می‏فرماید: «خداوند در سه چیز عمومیت قائل است: حفظ امانت‏برای همه، اعم از اینکه طرف خوب باشد یا بد . وفاداری به عهد، خواه طرف پیمان، خوب باشد یا بد . نیکی و احسان به پدر و مادر چه خوب باشند یا بد».12

رعایت حال مادر را بیشتر

مادر چون زحمت بيشتري متحمل مي شود طبيعي است که حقش هم بيشتر باشدبارداري با مشکلات، وضع حمل، شير دهي، بي خوابي ها ... شخصي نزد رسول اللهصلي الله عليه و سلم آمد و گفت من أحق الناس بحسن صحابتي؟چه به نيکرفتاريمن اولي تر است؟فرمود امک مادرت باز شخص سوالش را تکرار کرد تا سه بار بازجواب امک بود بعد از بار سوم يعني بار چهارم فرمود: ابوک (پدرت)

 فروتني در برابر والدين

فروتني در برابر پدر و مادر از سر مهرباني، سفارش خدا و مصداقي از نيكي به پدر و مادر است و نشانه اي از روح شكرگزاري به شمار مي رود:

وَ اخْفِضْ لَهُما جُناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً ،

دو بال فروتني خويش را از سر مهرباني در برابر آنان فرود آر، و بگو: پروردگارا! آن دو را رحمت كن چنان كه مرا در خردي پروردند.

 طلب رحمت و بخشايش براي والدين نيز ريشه در احساس شكرگزاري انسان دارد.

امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمودند:لا تملأ عينيك من النظر اليهما الّا برحمة و رقّة، و لا ترفع صوتك فوق اصواتهما، و لا يدك فوق ايديهما، و لا تقدم قدمهما،

امام موسي كاظم (ع):نارضايتى پدر و مادر، كمىِ روزى را به دنبال دارد و آدمى را به ذلّت مى كشاند.

امام موسي كاظم (ع):بهترين چيزى كه به وسيله آن بنده به خداوند تقرّب مى جويد، بعد از شناختن او، نماز و نيكى به پدر و مادر و ترك حسد و خودبينى و به خود باليدن است.

بهترين کارها در نزد خدا نماز به وقت است، سپس نيکی به پدر و مادر، آنگاه جنگ در راه خدا .۱3

دو چيز را خداوند در اين جهان کيفر مي دهد: تعدی ، و ناسپاسی پدر و مادر.14

احترام پدر را هم

اسلام برای پدرانی كه وظیفه ی خود را به درستی انجام می دهند، ارزش و احترم قائل است. این ارزش و احترام به حدی است كه در آیات قران پس از انجام وظیفه ، احترام به خدا و اطاعت از فرمانش  از احترام به والدین یاد شده است.

در اینجا چند نمونه از موارد ارزش و احترام پدر را ذكر می كنیم : اصل بر رعایت حكم پدر است و بدون اجازه ی او‏، جز در واجبات نمی توان گام برداشت.

 فرزند وظیفه دارد بال رحمت و عنایت خود را در زیر پای پدر و مادر بگستراند.فرزند حق اهانت به پدر را ندارد، حتی گفتن اف.

حرمت پدر چون حرمت خداست و نمی توان آبروی پدر را زیر سؤال برد و شخصیت ا و را خدشه دار كرد.قال الصادق علیه السلام :« برو ابائكم یبركم ابنائكم و غضوا عن النسای یغض عن نسائكم» به پدران خود نیكی كنید تا فرزندان شما هم به این سنت مقدس عمل كنند و به شما نیكی كنند و چشمهایتان را از زنان مردم ببندید تا از زنان شما چشم پوشی كنند.

بیانات آیت الله خامنه ایی

در اسلام، هيچ انسانى نبايد در مقابل انسان ديگرى خود را كوچك و تحقير بكند، اما كوچكى نسبت به والدين از موارد استثنايى است. انسان پيش والدين بايد خودش را كوچك بكند، «و اخفض لهما جناح الذّل»  خودت را در مقابل پدر و مادرت ذليل كن. در حالى كه انسان مسلمان پيش هيچ‌كس نبايد ذليل بشود، اما پدر و مادر مستثنا هستند، معلم هم همين‌طور است. 15

دعا برای پدر و مادر

دعا به پدر و مادر، فرمان خدا و نشانه‌ی شکرگزاری از آنان است

وجوب دعا ي رحمت براي والدين وقل رب ارحمهما کما ربياني صغيرا وبگوپروردگارا به آن دو رحم کن آن گونه که در کودکي تربيتم کردند.و رسول خدا (ص) فرمود: " اذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا من ثلاثصدقه جاريه أو علم ينتفع به أو ولد صالح يدعو له " (يعني هر گاه آدمي مردعملش قطع شده و پرورنده اش مختومه اعلام مي شود مگر در سه مورد:صدقه يجاري،علمي که مورد انتفاع قرار گيرد يا فرزند صالحي که براي او دعا کند.)

بیانات آیت الله خامنه ایی

وقتى نماز مى‌خوانيد، با خداى خودتان حرف مى‌زنيد و خداوند به سخن شما گوش مى‌دهد و سخن شما را مى‌شنود و دعاى شما را ان‌شاءالله مستجاب مى‌كند. بايد براى والدينتان، براى معلمانتان، براى رزمندگان عزيزمان و براى جوانان اين مملكت دعا كنيد و از خداى متعال براى كشورتان، آبادى و آزادى و همه‌ى خوبيها را بخواهيد. ان‌شاءالله دلهاى پاك و روحهاى با صفاى شما، دعاهاى مستجابى را خواهند داشت.16

 تامین رضایت پدر ومادر

اگر پدر و مادری از فرزندانشان راضی باشند، موجب خیر و برکت و سعادت فرزند می شود و اگر آنان در حق فرزندان خود دعا کنند، خداوند به این دعا، توجه خاصی می نماید. همچنین اگر پدر و مادر، از فرزندان خود ناراضی باشند و آنها را نفرین کنند، ممکن است خداوند بر چنین فرزندانی - که موجب ناراحتی پدر و مادر می شوند - قهر و غضب نماید؛ حتی از نظر حقوقى، در بخش قصاص و دیات آمده است که اگر پدرى، فرزند خود را به قتل برساند، قصاص نمی شود؛ مگر در یک شرایط استثنایی و با تشخیص حاکم شرع. همچنین از نظر شرعى، پدر و مادر می توانند به اندازه نیازشان، از اموال فرزند خود بردارند و نیز در روایات آمده است که «نیکی کردن به پدر و مادر، بزرگ‌ترین فریضه است» و یا «بهشت، زیر پای مادران است».

  وجوب پرهيز از آزار پدر و مادر

خداوند در قرآن كريم نيكي به پدر و مادر را وظيفه اي واجب معرفي فرموده است، وظيفه اي كه پس از «توحيد در پرستش» ذكر شده است:وَ قَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ كِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَرِيماً : 17

پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستيد و به پدر و مادر (خود) احسان كنيد، اگر يكي از آن دو يا هر دو در كنار تو به سالخوردگي رسيدند به آنها (حتي) «اف» مگو و به آنان پرخاش مكن و با آنها سخني شايسته بگوي.

مطابق اين آيه نيكي به پدر و مادر امري واجب و كوچكترين بي احترامي به آنان ممنوع است. و اين گواه اهميت حقوق والدين است. اهانت و بي احترامي نسبت به والدين به هيچ روي پذيرفته نيست، حتي كوچكترين رفتار يا گفتاري كه موجب آزار آنان باشد بر طبق اين آيه ممنوع است. امام رضا ـ عليه السّلام ـ فرمودند:اگر لفظي كوتاهتر و سبك تر از «اف» وجود داشت، خداوند آن را در آيه ذكر مي فرمود.

و در روايت ديگري آمده است كه مقصود از «اف»، كمترين آزار است و اگر كلمه اي وجود داشت كه بر آزاري كوچكتر دلالت مي كرد، خداوند از آن نهي مي فرمود. روايات بسياري در نهي از آزار پدر و مادر آمده است. امام باقر ـ عليه السّلام ـ از پيامبر اكرم ـ صلّي الله عليه و آ و آو سلّم ـ نقل فرمودند:اياكم و عقوق الوالدين فان ريح الجنة توجد من مسيرة الف سنة و لا يجدها عاقٌ... ، 18

از آزار پدر و مادر بپرهيزيد، زيرا بوي بهشت از هزار سال فاصله احساس مي شود، ولي آزاردهنده پدر و مادر آن را نمي يابد.

آزار والدين حتي اگر آنان ظالم باشند جايز نيست. امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود:من نظر الي ابويه نظر ماقت و هما ظالمان له لم يقبل الله تعالي له صلوة، كسي كه به پدر و مادرش به حالت دشمني و تنفر نگاه كند خداوند نمازش را نمي پذيرد.19

  آثار نیکى به پدر و مادر

نیکى به پدر و مادر آثار زیادى دارد از جمله:

۱- نیکى متقابل فرزندان:امام صادق (ع) مى فرمایند: «برّوا ءابائکم یبرّکم ابناءکم»، یعنى به پدر ومادرتان نیکى کنید تا فرزندانتان به شما نیکى کنند 20

۲- طول عمر: پیامبر(ص) فرمودند: «من بَرّ الوالدین زاد اللَّه فى عمره»   21

نیکی به پدر ومادر باعث طول عمر می شود

۳- آسانى سکرات موت: پیامبر(ص) فرمودند: «من احب أن یخفف اللَّه عنه سکرات الموت فلیکن بوالدیه باراً»، یعنى هر کس دوست دارد خداوند سکرات موت را براى او آسان گرداند پس به پدر و مادرش نیکى کند .۲2

 

شهید اول (قدس اللَّه) در کتاب «قواعد» بعضى از حقوق پدر و مادر را چنین برمى شمارد:

۱- سفر مباح و حتى سفر مستحب بدون اجازه (پدر و مادر) حرام است.

۲- فرمانبردارى ایشان در هر کارى اگر چه در امر مشکوک و مشتبه (البته اگر منجر به معصیت خدا نشود) واجب است.

۳- اگر وقت نماز فرا رسیده باشد و(پدر و مادر) انجام کارى را از فرزند بخواهند باید نمازش را به تأخیر اندازد.

۴- اختیار منع فرزند از جهاد کفائى را دارند. رسول خدا(ص) در این باره فرمودند: «لا ینبغى للرجل أن یخرج الى الجهاد و له أب أو ام الا باذنهما» ۲3

 سزاوار نیست فردی بدون اجاز پدر ومادر به جهاد برود.

5- همچنین نفقه پدر و مادر در صورت عدم استطاعت مالى بر عهده فرزند است و این نفقه با فضیلت ترین انفاقها در راه خداست. چنانکه پیامبر(ص) فرمودند: «هل تعلمون اى نفقه فى سبیل اللَّه افضل؟ قالوا: اللَّه و رسوله اعلم. قال: نفقه الولد على الوالدین» ۲4

ایا می دانید با فضیلت ترین انفاقها در راه خداکدام است.گفتند خدا ورسولش داناتر است و فرمود  انفاق فرزند بر پدر ومادر است .

 

ارجاعات

1-    سوره بقره آیه/83

2-    سوره نساء آیه 36

3-    سوره اسراء آیه 23

4-    سوره انعام  آیه  151  

5-    سوره لقمان آیه 14

6-    اصول کافی، ج‏2، ص 162، چ قدیم

7-    همان

8-    سوره عنکبوت  آیه 8 .

9-    سوره لقمان  آیه 14

10-                       سوره لقمان  آیه 15

11-                       مجلسی، بحارالانوار، ج‏74، ص 85

12-                       اصول ک ، ج 7 ، ص 285، ح (18897)

13-                       کنز العمال ، ج 16، ص 462

14-                       سخنرانى در ديدار با وزير آموزش و پرورش و معلمان نمونه‌ى سراسر كشور، به مناسبت روز معلم 12/02/1370

15-                       بيانات در مراسم جشن عبادت و تكليف گروهى از دختران دانش‌آموز در بوشهر 12/10/1370

16-                       سوره اسراء، آيه 23 و 24

17-                       مجمع البيان، ج 6، ص 442.

18-                       همان. افی، ج‏2، ص 162

19-                       کنز العمال

20-                         ابوالفضل على طبرسى. ص ۲۷۷.

21-                         ابوالفضل على طبرسى. ص ۲۷۷.

22-                        ابوالفضل على طبرسى. ص ۲۷۷.

23-                          قپانچى. ج۱. ص ۵۴۸..

24-                        حسین نورى طبرسى. ج۱۵، ص ۲۰۳